مصرف داروهای محرک تجویزی مانند ریتالین (متیل‌فنیدات)، آدرال (ترکیب آمفتامین و دکستروآمفتامین)، دکسدرین (دکستروآمفتامین) و ویوانس (لیزدگزامفتامین) که ظاهراً برای درمان اختلال کم‌توجهی ـ بیش‌فعالی یا ADHD تجویز می‌شوند، طی دو دهه گذشته در ایالات متحده به‌شدت افزایش یافته است؛ افزایشی که بخش عمده آن به مصرف بزرگسالان مربوط می‌شود.

از سال ۲۰۰۵ تا ۲۰۱۹، تعداد بزرگسالان آمریکایی که برایشان داروهای محرک تجویز شده بود، پنج برابر شد. در نخستین سال همه‌گیری کووید ۱۹ نیز میزان تجویز این داروها در میان زنان ۱۵ تا ۴۹ ساله و مردان ۲۵ تا ۴۹ ساله، ۱۰ درصد دیگر افزایش یافت.¹ بر اساس آمار چند سال اخیر، حدود ۴ درصد از بزرگسالان آمریکایی تحت پوشش بیمه‌های تجاری، داروهای محرک تجویزی مصرف می‌کنند.

افزایش تشخیص ADHD در بزرگسالان

دلیل این افزایش چیست؟ بخشی از پاسخ این است که میزان تشخیص ADHD در بزرگسالان نیز طی دو دهه گذشته افزایش یافته است؛ هرچند سال‌هاست درباره دلایل این افزایش بحث می‌شود و هنوز پاسخ روشنی برای آن وجود ندارد.

همانند افزایش آمار اوتیسم، ممکن است شناسایی ADHD در بزرگسالان به دلایل مختلفی بیشتر شده باشد؛ از جمله آسان‌ترشدن معیارهای تشخیصی ADHD در ویرایش پنجم «راهنمای تشخیصی و آماری اختلالات روانی» یا DSM-5 که در سال ۲۰۱۳ منتشر شد، افزایش تشخیص موارد خفیف‌تر این اختلال از سوی متخصصان و بالا رفتن آگاهی عمومی و کاهش انگ اجتماعی آن به کمک شبکه‌های اجتماعی.

همچنین ممکن است آثار زیستی کووید ۱۹ و این واقعیت که بسیاری از ما بخش بیشتری از زندگی خود را در فضای آنلاین می‌گذرانیم، در خانه و محیط کار فشار بی‌سابقه‌ای بر مغزمان وارد کرده باشد. این شرایط می‌تواند توانایی تمرکز ما را کاهش دهد و بیش از گذشته نشان دهد که مغز انسان اساساً در انجام هم‌زمان چند کار چندان توانمند نیست.³

نکته قابل‌توجه این است که حدود نیمی از بزرگسالان آمریکایی مبتلا به ADHD، در دوران بزرگسالی تشخیص گرفته‌اند؛ با اینکه بر اساس معیارهای DSM-5، علائم این اختلال باید پیش از ۱۲سالگی آغاز شده باشند.³

احتمال دیگری نیز وجود دارد: شاید ADHD بیش از اندازه تشخیص داده می‌شود. این ادعایی قدیمی است که اخیراً کمیسیون «دوباره آمریکا را سالم کنیم» یا MAHA به ریاست رابرت اف. کندی جونیور، بار دیگر آن را مطرح کرده است.

در برخی حوزه‌های کاری مانند امور مالی و صنعت فناوری، کارکنان معمولاً ساعت‌های طولانی کار می‌کنند و داروهای محرک را راهی برای دوام‌آوردن در طول روز، شب‌زنده‌داری و همگام‌شدن یا رقابت با همکارانی می‌دانند که این داروها را مصرف می‌کنند.⁴

برخی دیگر نیز ممکن است تحت‌تأثیر محبوبیت محتوای مربوط به ADHD در شبکه‌های اجتماعی، به اشتباه خودتشخیصی کنند؛ فضایی که اطلاعات نادرست و تصویرهای غیرواقعی فراوانی درباره این اختلال در آن منتشر می‌شود.⁵

همه این توضیحات تا حدودی قابل‌قبول‌اند و لزوماً یکدیگر را رد نمی‌کنند. ممکن است ADHD در تعداد فزاینده‌ای از بزرگسالان به‌درستی تشخیص داده شود، در برخی گروه‌ها ــ برای مثال زنان و اقلیت‌ها ــ کمتر از میزان واقعی شناسایی شود یا بدون درمان باقی بماند و در برخی افراد دیگر بیش از اندازه تشخیص داده شود. تنها حدود یک‌سوم افرادی که ADHD در آن‌ها تشخیص داده شده است، گزارش می‌کنند که طی سال گذشته تحت درمان قرار گرفته‌اند.

دسترسی به داروهای محرک تجویزی آسان‌تر از همیشه شده است

صرف‌نظر از مسئله تشخیص، افزایش مصرف داروهای محرک برای ADHD نشان می‌دهد که امروزه دریافت نسخه این داروها تا چه اندازه می‌تواند ساده باشد؛ به‌ویژه در ایالات متحده که حدود ۶۸ درصد از کل داروهای محرک تجویزی جهان را مصرف می‌کند.⁶

افرادی که حواس‌پرت یا فراموش‌کارند، در تمرکز، برنامه‌ریزی و انجام هم‌زمان چند کار مشکل دارند، همیشه به صحبت‌های دیگران توجه نمی‌کنند یا مرتب وسایلشان را گم می‌کنند، علائمی را تجربه می‌کنند که تقریباً همه ما گاهی با آن‌ها روبه‌رو می‌شویم.

امروزه ممکن است فرد با پرکردن یک پرسش‌نامه آنلاین، ملاقات با یک متخصص سلامت روان از طریق روان‌پزشکی از راه دور و مراجعه به پزشکان مختلف در صورت دریافت پاسخ منفی، نسبتاً آسان به نسخه داروهای محرک دست پیدا کند. قابل‌توجه است که در سال‌های اخیر، یکی از بیشترین افزایش‌ها در تجویز این داروها به تجویز از سوی پرستاران متخصص مربوط بوده است.⁷

برخلاف برخی داروها، داروهای محرک معمولاً قدرت تمرکز را افزایش می‌دهند؛ چه فرد ADHD داشته باشد و چه نداشته باشد. به همین دلیل، بعضی افراد برای دستیابی به این اثر به‌دنبال مصرف آن‌ها می‌روند و روان‌پزشکان نیز ممکن است این داروها را با هدف نوعی «تقویت عملکرد شناختی» تجویز کنند. این کاربرد را می‌توان با استفاده از داروهای افزایش‌دهنده عملکرد جسمانی، مانند استروئیدهای آنابولیک، مقایسه کرد.⁸

افراد دیگری نیز بدون نسخه یا تشخیص ADHD به این داروها دسترسی پیدا می‌کنند. در یک مطالعه، حدود ۴۶ درصد از دانشجویان چنین تجربه‌ای داشتند و گفته بودند این داروها کمکشان می‌کنند «مدت بیشتری بیدار بمانند، بیشتر خوش بگذرانند و مدت طولانی‌تری مهمانی کنند.»⁹

محرک‌های بیشتر، خطر بیشتر روان‌پریشی

مصرف داروهای محرک تجویزی برای افرادی که ADHD در آن‌ها به‌درستی تشخیص داده شده است، مزایای احتمالی مهمی دارد. مصرف این داروها با کاهش مرگ‌ومیر، رفتارهای خودکشی‌گرایانه، سوءمصرف مواد و رفتارهای مجرمانه ارتباط داشته است.¹⁰،¹¹

در همین حال، میزان سوءمصرف داروهای محرک تجویزی در سال‌های اخیر به تنها ۱٫۹ درصد از بزرگسالان آمریکایی کاهش یافته است.¹² پس چرا باید نگران افزایش مصرف این داروها باشیم؟

یکی از دلایل نگرانی این است که حتی مصرف تجویزی و تحت نظارت نیز می‌تواند عوارض جانبی ایجاد کند. اگرچه مطالعات پیشین نتایج متفاوتی داشته‌اند، یک مطالعه مورد ـ شاهدی در سال ۲۰۲۴ نشان داد که مصرف بلندمدت داروهای محرک برای ADHD با افزایش خطر ابتلا به بیماری‌های قلبی‌عروقی، به‌ویژه فشارخون بالا و بیماری‌های عروقی، ارتباط دارد.

موضوع دیگر، خطر روان‌پریشی است. دست‌کم از دهه ۱۹۵۰ مشخص شده است که مصرف غیرقانونی یا تفریحی داروهای محرکی مانند مت‌آمفتامین می‌تواند باعث بروز روان‌پریشی حاد و شدید شود. مصرف تفریحی این مواد همچنین خطر تجربه نخستین دوره روان‌پریشی را به‌طور قابل‌توجهی افزایش می‌دهد.

خطر روان‌پریشی در نتیجه مصرف داروهای محرک تجویزی با دوز مناسب، بسیار کمتر است؛ اما صفر نیست.¹⁴،¹⁵

مطالعه‌ای در سال ۲۰۱۹ روی گروهی از نوجوانان و جوانان نشان داد که از هر ۶۶۰ بیمار مصرف‌کننده داروهای محرک تجویزی، یک نفر دچار روان‌پریشی جدید می‌شود.¹⁶ با توجه به اینکه حدود دو میلیون بیمار آمفتامین‌های تجویزی مصرف می‌کنند، چنین نسبتی می‌تواند به معنای هزاران بیمار باشد.

مطالعه مورد ـ شاهدی جدیدتری نیز نشان داد که احتمال ابتلا به روان‌پریشی یا مانیا در مصرف‌کنندگان داروهای محرک تجویزی بیشتر از افرادی است که این داروها را مصرف نمی‌کنند. نسبت شانس تعدیل‌شده در این مطالعه ۲٫۶۸ بود.¹⁷

در افرادی که دوز بالایی از داروهای محرک تجویزی دریافت می‌کردند ــ بیش از ۳۰ میلی‌گرم معادل دکستروآمفتامین در روز، یعنی حدود ۴۰ میلی‌گرم آدرال یا ۱۰۰ میلی‌گرم ویوانس ــ خطر روان‌پریشی یا مانیا در مقایسه با افرادی که داروی محرک مصرف نمی‌کردند، ۵٫۳ برابر بود. درصد خطر قابل‌انتساب نیز ۸۱ درصد گزارش شد.

این روزها بیماران زیادی را می‌بینم که به دلیل روان‌پریشی در بیمارستان بستری شده‌اند و پیش از بستری‌شدن، داروهای محرک تجویزی مصرف می‌کردند. البته وجود ارتباط آماری به معنای رابطه علت‌ومعلولی نیست. ممکن است این وضعیت صرفاً بازتاب این واقعیت باشد که امروزه بزرگسالان بسیار بیشتری داروهای محرک مصرف می‌کنند؛ شاید به‌ویژه در منطقه خلیج سان‌فرانسیسکو که من در آن فعالیت می‌کنم.

بااین‌حال، همیشه این احتمال وجود دارد که داروهای محرک روان‌پریشی را تشدید کرده باشند یا بیمار آن‌ها را در دوزهایی متفاوت با مقدار تجویزشده مصرف کرده باشد. همچنین بسیار محتمل است که این داروها در اثربخشی داروهای ضدروان‌پریشی اختلال ایجاد کنند. در زمان بستری‌شدن بیمار به دلیل روان‌پریشی نیز ممکن است مشخص نباشد که آیا او واقعاً ADHD دارد یا خیر.

بنابراین، به‌عنوان یک قاعده کلی، مصرف داروهای محرک دست‌کم در دوره بستری و تا زمان برطرف‌شدن روان‌پریشی متوقف می‌شود.

سازمان مبارزه با مواد مخدر آمریکا یا DEA در حال بررسی این موضوع است که آیا و چه زمانی قانونی را دوباره اجرا کند که برای تجویز مواد تحت‌کنترل، از جمله داروهای محرک، مراجعه حضوری بیمار را الزامی می‌کرد.

اجرای این قانون در دوران همه‌گیری کووید ۱۹ متوقف شد تا افراد مبتلا به ADHD با کمبود دارو مواجه نشوند؛ اما افزایش تجویز دارو برای ADHD بزرگسالان پس از همه‌گیری ممکن است باعث شود این الزام زودتر از آنچه انتظار می‌رود دوباره برقرار شود.

منابع

۱. Danielson ML, Bohm MK, Newsome K, et al. «روند دریافت نسخه‌های داروهای محرک در میان کودکان و بزرگسالان تحت پوشش بیمه‌های تجاری در ایالات متحده، ۲۰۱۶ تا ۲۰۲۱.» MMWR Morbidity and Mortality Weekly Report. 2023;72:327–332.

۲. Pearson H. «تشخیص ADHD در حال افزایش است؛ چه اتفاقی در جریان است؟» Nature. 2025;647:836–840.

۳. Staley BS, Robinson LR, Claussen AH, et al. «تشخیص و درمان اختلال کم‌توجهی ـ بیش‌فعالی و استفاده از خدمات سلامت از راه دور در بزرگسالان؛ ایالات متحده، اکتبر تا نوامبر ۲۰۲۳.» MMWR Morbidity and Mortality Weekly Report. 2024;73:890–895.

۴. Saeedy A. «داروهایی که بانکداران جوان برای دوام‌آوردن در طول روز و شب مصرف می‌کنند.» The Wall Street Journal. December 14, 2024.

۵. Neumann M, Rotherberg M, Mittmann G, et al. «عجیب، قابل‌هم‌ذات‌پنداری و گمراه‌کننده: هویت فراگیر ADHD در تیک‌تاک.» Current Psychology. 2026;45:329.

۶. Bachhuber MA, Jordan AE, Piper BJ. «مقایسه مصرف داروهای محرک تجویزی در ایالات متحده با ۳۵ کشور دیگر.» Health Affairs Scholar. 2026;4:1–6.

۷. IQVIA Government Solutions, Inc. «روند تجویز داروهای محرک در ایالات متحده از ۲۰۱۲ تا ۲۰۲۳.» گزارش تهیه‌شده برای سازمان مبارزه با مواد مخدر آمریکا؛ ۱۳ نوامبر ۲۰۲۴.

۸. Cheung E, Pierre JM. «اخلاق پزشکی تقویت شناختی.» AIMS Neuroscience. 2015;2:105–122.

۹. Fairman RT, Vu M, Haardörfer R, et al. «داروهای محرک تجویزی در میان دانشجویان جوان: چه کسانی، چرا و با چه پیامدهایی مصرف می‌کنند؟» Journal of American College Health. 2020;69:767–774.

۱۰. Li L, Zhu Z, Zhang L, et al. «دارودرمانی ADHD و مرگ‌ومیر در افراد مبتلا به ADHD.» JAMA. 2024;33:850–860.

۱۱. Zhang L, Zhu Z, Sjolander A, et al. «درمان دارویی ADHD و خطر رفتارهای خودکشی‌گرایانه، سوءمصرف مواد، آسیب‌های ناخواسته، حوادث حمل‌ونقل و رفتارهای مجرمانه.» BMJ. 2025;390:e083658.

۱۲. Maglione MA, Batra J, Peterson BS, et al. «سوءمصرف داروهای محرک ADHD توسط بزرگسالان در ایالات متحده.» Journal of Clinical Psychopharmacology. 2026. DOI: 10.1097/JCP.0000000000002202

۱۳. Zhang L, Li L, Andell P, et al. «داروهای اختلال کم‌توجهی ـ بیش‌فعالی و خطر بلندمدت بیماری‌های قلبی‌عروقی.» JAMA Psychiatry. 2024;81:178–187.

۱۴. Rodriguez-Toscano E, Alloza C, Fraguas D, et al. «تفاوت الگوهای مصرف داروهای محرک و تأثیر آن‌ها بر میزان بروز نخستین دوره روان‌پریشی: تحلیلی از مطالعه EUGEI.» Schizophrenia Bulletin. 2023;49:1269–1280.

۱۵. Jangra D, Tejwani R, Ahluwalia Y, et al. «مرور نظام‌مند و فراتحلیل مقایسه‌ای پیامدهای روان‌پریشانه ناشی از مصرف درمانی و غیردرمانی داروهای محرک.» Journal of Addiction Medicine. 2026. DOI: 10.1097/ADM.0000000000001656

۱۶. Moran LBV, Ongur D, Hsu J, et al. «روان‌پریشی ناشی از متیل‌فنیدات یا آمفتامین در بیماران مبتلا به ADHD.» New England Journal of Medicine. 2019;380:1128–1138.

۱۷. Moran LBVV, Skinner JP, Shinn AK, et al. «خطر بروز روان‌پریشی و مانیا در اثر مصرف آمفتامین‌های تجویزی.» American Journal of Psychiatry. 2024;181:901–909.