حسرت‌هایی که رهایتان نمی‌کنند، برخلاف تصور رایج اتلاف وقت نیستند!؛ آن‌ها بیشتر از موفقیت‌هایتان نشان می‌دهند که واقعاً چه کسی هستید.

ادیت پیاف در ترانه‌ای می‌خواند: «نه، از هیچ‌چیز پشیمان نیستم.» فرانک سیناترا هم اعتراف می‌کند که حسرت‌هایی داشته، «اما آن‌قدر کم بوده‌اند که ارزش گفتن ندارند.» شاید پیاف حافظه خوبی نداشته و شاید سیناترا ترجیح می‌داده حسرت‌های فراوانش را به یادمان نیاورد؛ اما هر دو بیانگر دیدگاهی رایج‌اند: حسرت‌خوردن اتلاف وقت است.

لیدی مکبث، که قطعاً باید چیزهای زیادی درباره پشیمانی بداند، تأکید می‌کند:

«آنچه درمانی ندارد،
نباید فکری هم برایش کرد.
کاری است که شده.»

اشتباه کرده‌اید؟ فراموشش کنید و به زندگی ادامه دهید.

اما این توصیه فقط غیرواقع‌بینانه نیست؛ اشتباه هم هست. اگر صادقانه با حسرت‌های خود روبه‌رو شویم، آن‌ها می‌توانند یکی از روشن‌ترین ابزارها برای شناخت تصویری باشند که از خودمان داریم.

مثالی از زندگی خودم می‌زنم. موسیقی همیشه یکی از بزرگ‌ترین لذت‌های زندگی‌ام بوده و استعداد موسیقیایی هم دارم؛ نه استعدادی خارق‌العاده، اما به‌هرحال بی‌استعداد نیستم. از اینکه نتوانستم پیانیست حرفه‌ای شوم حسرت نمی‌خورم، چون چنین مسیری بسیار فراتر از توانایی‌هایم بود. اما حسرت می‌خورم که چرا آن‌قدر ادامه ندادم تا بتوانم یکی از نوکتورن‌های شوپن را به‌خوبی اجرا کنم.

این حسرت دقیقاً به این دلیل آزارم می‌دهد که چنین موفقیتی با توانایی‌هایم متناسب و دست‌یافتنی بود. بااین‌حال، وقتی به کمبود تأسف‌برانگیز نظم و پشتکارم فکر می‌کنم، بعید می‌دانم حتی حالا هم به سراغش بروم.

البته دیدگاه آشنای دیگری هم وجود دارد: حسرت تا زمانی قابل‌قبول است که از اشتباه‌هایمان درس بگیریم. اما همین دیدگاه نیز ارزش حسرت را دست‌کم می‌گیرد. در این نگاه، حسرت صرفاً ابزاری برای اصلاح مسیر است، نه منبعی برای خودشناسی. ظاهراً پس از اینکه درس خود را گرفتیم، حسرت باید ناپدید شود. وقتی چنین اتفاقی نمی‌افتد، که معمولاً هم نمی‌افتد، تصور می‌کنیم مشکلی وجود دارد.

اما این حسرت‌ها نه به این دلیل که ما روان‌رنجور هستیم، بلکه به این دلیل باقی می‌مانند که کارکردی دارند که به‌ندرت آن را می‌شناسیم.

حسرت هم احساس است و هم قضاوت

حسرت، مانند دیگر هیجان‌ها، هم نوعی احساس است و هم نوعی قضاوت. برخلاف حالت‌های جسمانی مانند گرسنگی یا خستگی، هیجان‌ها به چیزی مشخص معطوف‌اند. ترس، ترس از یک تهدید است؛ خشم، خشم نسبت به کسی است. حسرت نیز به انتخابی مشخص مربوط می‌شود؛ کاری که انجام داده‌ایم یا انجام نداده‌ایم و خودمان را مسئول آن می‌دانیم.

این عنصر مسئولیت اهمیت زیادی دارد. ما اغلب درباره اتفاقاتی که باعثشان نبوده‌ایم، مانند یک بلای طبیعی یا بیماری دوستی، می‌گوییم: «متأسفم.» اما این‌ها حسرت به معنایی نیستند که در اینجا مدنظر ماست. حسرت از تصمیم‌های انسانی سرچشمه می‌گیرد.

نمی‌توانید از گفتن سخنی بی‌رحمانه پشیمان باشید، مگر اینکه باور داشته باشید واقعاً آن را گفته‌اید؛ همان‌طور که نمی‌توانید به دلیل توهینی از کسی خشمگین باشید، اگر باور نداشته باشید که او آن توهین را بر زبان آورده است.

واژه «حسرت» طیف گسترده‌ای از تجربه‌ها را در بر می‌گیرد؛ از خطاهای اخلاقی گرفته تا تردیدهای روزمره درباره تصمیم‌هایمان. فیلسوفان گاهی شکل خاصی از حسرت را «حسرت عامل» می‌نامند؛ یعنی پشیمانی از پیامدهایی که ما به وجود آورده‌ایم، حتی اگر از نظر اخلاقی مقصر نباشیم.

برنارد ویلیامز این مفهوم را با مثال راننده کامیونی توضیح می‌دهد که کودکی ناگهان مقابل کامیونش می‌دود و کشته می‌شود، بدون آنکه راننده هیچ تقصیری داشته باشد. راننده سزاوار سرزنش نیست، اما پشیمانی او کاملاً قابل‌درک است. ما حتی در برابر آسیب‌هایی که ناخواسته ایجاد کرده‌ایم نیز انتظار عذرخواهی داریم.

حسرت عامل هم مسائل اخلاقی را در بر می‌گیرد و هم اتفاقات معمولی زندگی را: شغلی که نپذیرفتیم، زبانی که یاد نگرفتیم، خریدی نسنجیده یا تصمیمی که مسیر زندگی‌مان را تغییر داد.

وجه مشترک این حسرت‌ها، اهمیت اخلاقی آن‌ها نیست؛ بلکه ارتباطشان با درکی است که از خودمان به‌عنوان «عامل» داریم؛ موجوداتی که وقتی می‌پذیرند می‌توانستند طور دیگری عمل کنند، مسئولیت زندگی خود را نیز بر عهده می‌گیرند.

حسرتی سنجیده نشان می‌دهد کدام امکان‌های تحقق‌نیافته هنوز متعلق به ما به نظر می‌رسند

بعضی حسرت‌ها سنگینی می‌کنند و بعضی دیگر نه. در مورد من، یادنگرفتن آن نوکتورن هنوز آزارم می‌دهد؛ اما هر فرصت ازدست‌رفته‌ای چنین اثری ندارد. این تفاوت مهم است.

در دوران کودکی آرزو داشتم به یکی از اسطوره‌های بیسبال تبدیل شوم؛ هنک آرون بعدی. اما حالا از اینکه به تالار مشاهیر بیسبال راه پیدا نکردم حسرت نمی‌خورم. چنین زندگی‌ای هیچ‌گاه واقعاً در دسترس من نبود. نه توانایی‌های لازم را داشتم و نه فرصت مناسب را. اکنون نیز آن زندگی خیالی را به زندگی فعلی‌ام ترجیح نمی‌دهم. آن امکان فرضی دیگر هیچ احساسی در من برنمی‌انگیزد.

اما برخی شکست‌ها همچنان درونمان طنین دارند. فهرست موفقیت‌هایی که واقعاً می‌توانستم دنبال کنم طولانی است: می‌توانستم زبان اسپانیایی یاد بگیرم، زمان بیشتری را در کشورهای دیگر بگذرانم یا ارتباطم را با دوستان قدیمی حفظ کنم.

همین تفاوت میان زندگی‌های خیالی و گزینه‌های واقع‌بینانه توضیح می‌دهد که چرا ازدست‌دادن پرواز فقط با پنج دقیقه تأخیر، بیشتر از سه ساعت تأخیر آزارمان می‌دهد؛ یا چرا وقتی تنها با یک شماره اختلاف در قرعه‌کشی می‌بازیم، درد بیشتری احساس می‌کنیم تا زمانی که هفت شماره فاصله داشته‌ایم. کافی بود جهان فقط اندکی متفاوت باشد تا همه‌چیز به‌خوبی پیش برود. آن واقعیت جایگزین، به‌شکلی ناراحت‌کننده نزدیک به نظر می‌رسد.

حسرت سنجیده فقط نشان نمی‌دهد که آرزو داشتیم چه چیزی متفاوت پیش برود؛ بلکه آشکار می‌کند کدام امکان‌های تحقق‌نیافته هنوز متعلق به ما به نظر می‌رسند. این نوع حسرت می‌تواند ارزش‌ها، تصورمان از خود و برداشتمان از توانایی‌ها و محدودیت‌هایمان را روشن کند.

برای درک نقش تشخیصی حسرت، مقایسه آن با احساسی نزدیک به آن، یعنی حسادت، مفید است. افراد کمی به ثروت میلیاردی جف بزوس یا استعداد ورزشی تام بردی حسادت می‌کنند، زیرا چنین موفقیت‌هایی خارج از محدوده امکانات واقع‌بینانه‌ای قرار دارند که برای خود تصور می‌کنیم. اما حسادت به موفقیت یک همکار یا پشتکار یک دوست بسیار آسان‌تر است، چون رسیدن به دستاوردهایی مشابه، کاملاً ممکن به نظر می‌رسد.

بنابراین، حسادت نشان می‌دهد در حوزه‌هایی که برایمان اهمیت دارند، خود را در چه موقعیتی نسبت به دیگران می‌بینیم.

حسرت نیز بینشی مشابه در اختیارمان قرار می‌دهد. با آشکارکردن گزینه‌هایی که واقعاً ممکن به نظر می‌رسیدند، تصویر روشن‌تری از خودمان ارائه می‌کند؛ تصویری که اغلب مبهم است. هر دو احساس به یک دلیل ناخوشایندند: آن‌ها نشان می‌دهند چه چیزی را ممکن می‌دانستیم.

می‌توانیم با تغییر گروه اجتماعی یا تمرکز بر ضعف‌های دیگران، از شدت حسادت کم کنیم. همچنین می‌توانیم با تصور حسرت‌های دیگری که در صورت انتخاب مسیری متفاوت با آن‌ها مواجه می‌شدیم، حسرت کنونی خود را تسکین دهیم. این روش‌ها ناراحتی را کاهش می‌دهند، اما درعین‌حال ارزیابی صادقانه ما از خودمان را نیز مخدوش می‌کنند.

ما فقط از کارهایمان پشیمان نمی‌شویم؛ از کسی که به خودمان اجازه دادیم به او تبدیل شویم نیز حسرت می‌خوریم

ارزش تشخیصی حسرت به این بستگی دارد که واقعاً از چه چیزی پشیمان هستیم. همه حسرت‌ها به یک اندازه روشنگر نیستند.

آیا مردم بیشتر از کارهایی پشیمان می‌شوند که انجام داده‌اند و نباید انجام می‌دادند، یا کارهایی که انجام نداده‌اند و باید انجام می‌دادند؟ پاسخ به زمان بستگی دارد.

در کوتاه‌مدت، حسرت مربوط به کارهایی که انجام داده‌ایم شدیدتر است؛ مانند حرفی نسنجیده یا خریدی ناگهانی. دلیلش این است که همان‌طور که دنیل کانمن و آموس تورسکی نشان دادند، از نظر ذهنی «برگرداندن» کارهایی که انجام داده‌ایم آسان‌تر است و همین موضوع حسرت را در همان لحظه شدیدتر می‌کند.

اما در طول زمان، بیشتر از کارهایی پشیمان می‌شویم که انجام نداده‌ایم؛ نتیجه‌ای که به پژوهش‌های توماس گیلوویچ و ویکتوریا مدوک بازمی‌گردد. کارهای اشتباه در ابتدا شدیداً آزارمان می‌دهند، اما به‌تدریج کم‌رنگ می‌شوند. در مقابل، سنگینی کوتاهی‌ها و اقدام‌نکردن‌ها با گذشت زمان افزایش پیدا می‌کند.

وقتی به گذشته زندگی‌مان نگاه می‌کنیم، بیشتر حسرت همین کارهای انجام‌نشده را می‌خوریم: رابطه‌ای که به دنبالش نرفتیم یا فرصتی که اجازه دادیم از دستمان برود.

این موضوع تا حدودی توضیح می‌دهد که چرا «حکمت بستر مرگ» تا این اندازه محبوب است. جذابیت گوش‌دادن به سخنان افراد در حال مرگ از این تصور ناشی می‌شود که آن‌ها هنگام نگاه‌کردن به زندگی گذشته‌شان، به صداقت و شفافیتی خاص دست یافته‌اند.

اما باید در نتیجه‌گیری از این روایت‌ها محتاط باشیم. نخست اینکه پژوهش‌های دقیق درباره آنچه مردم واقعاً درست پیش از مرگ می‌گویند، محدود است. دوم اینکه دلیلی نداریم برای حسرت‌های بستر مرگ ارزش ویژه‌ای قائل شویم. این حسرت‌ها ممکن است بیش از آنکه بازتاب نگرانی‌های همیشگی فرد باشند، وضعیت ذهنی فعلی او را نشان دهند.

همه ما گرفتار سوگیری پس‌نگر هستیم؛ یعنی تصمیم‌های گذشته را اکنون بدیهی و روشن می‌بینیم، درحالی‌که هنگام تصمیم‌گیری چنین وضوحی وجود نداشت. ممکن است فردی در پایان زندگی آرزو کند که ای‌کاش کمتر کار کرده بود، حتی اگر درآمد کمتری به دست می‌آورد؛ اما با توجه به اطلاعات و شرایطی که آن زمان داشته، سخت‌کوشی شاید تصمیمی کاملاً منطقی بوده باشد.

صرفاً به این دلیل که زندگی‌مان در حال پایان است، لزوماً خردمندتر نمی‌شویم.

بااین‌حال، تأملات پایان زندگی بینشی مهم در خود دارند: توجه انسان از اعمال به ویژگی‌های شخصیتی تغییر می‌کند. افراد در ساعت‌های پایانی زندگی حسرت ازدست‌دادن یک پرواز یا بد بازی‌کردن در یک دست پوکر را نمی‌خورند. در عوض، از ویژگی‌های ماندگار خود پشیمان‌اند: کینه‌هایی که دهه‌ها حفظ کردند یا لجبازی‌ای که به یک دوستی پایان داد.

این شناخت، ما را با بُعدی از حسرت روبه‌رو می‌کند که تا حد زیادی نادیده گرفته شده است: ما فقط از کارهایی که انجام داده‌ایم پشیمان نمی‌شویم؛ از کسی که به خودمان اجازه داده‌ایم به او تبدیل شویم نیز حسرت می‌خوریم.

بیشتر بحث‌ها درباره حسرت بر اعمال تمرکز دارند؛ اما حسرت‌های عمیق‌تر به شخصیت ما مربوط می‌شوند. افرادی را در نظر بگیرید که دائماً عصبانی‌اند یا عادت دارند دیگران را مقصر بدانند. این ویژگی‌ها بیش از هر تصمیم منفردی به زندگی انسان شکل می‌دهند، اما هنگام صحبت از حسرت، بسیار کمتر مورد توجه قرار می‌گیرند.

دلایل مختلفی برای این موضوع وجود دارد. اعمال واضح و قابل‌شناسایی‌اند؛ می‌دانیم چه کاری انجام داده‌ایم یا انجام نداده‌ایم، اما ویژگی‌های شخصیتی مبهم‌ترند.

دلیل اصلی نادیده‌گرفتن حسرت‌های مربوط به شخصیت این است که ویژگی‌های شخصیتی کمتر ارادی به نظر می‌رسند. ما والدین، قد یا ویژگی‌های ژنتیکی خود را انتخاب نکرده‌ایم و اغلب تصور می‌کنیم ویژگی‌هایی مانند تنبلی یا کم‌رویی نیز به همین اندازه ثابت و تغییرناپذیرند.

اما همان‌طور که ارسطو مدت‌ها پیش تأکید می‌کرد و شواهد محکم امروزی نیز نشان می‌دهند، ویژگی‌های ما می‌توانند در طول زمان تغییر کنند و حتی می‌توانیم آگاهانه برای ایجاد این تغییرات تلاش کنیم. وقتی می‌توانستیم و باید تغییر می‌کردیم اما این کار را نکردیم، دلایل زیادی برای حسرت‌خوردن داریم.

روبه‌روشدن با ضعف‌های شخصیتی ناراحت‌کننده است؛ بنابراین وسوسه می‌شویم از آن اجتناب کنیم. پژوهش‌ها نشان می‌دهند مردم معمولاً ویژگی‌هایی را بهتر در خود تشخیص می‌دهند که برای دیگران آشکارند و پیامد اخلاقی جدی ندارند. بیشتر افراد می‌دانند پرحرف یا درون‌گرا هستند، اما کمتر احتمال دارد ویژگی‌های منفی مانند لجبازی یا بدجنسی را بپذیرند.

وقتی با نقصی جدی مواجه می‌شویم، ساده‌ترین دفاع اغلب بالاانداختن شانه‌ها و گفتن این جمله است:

«من همینم که هستم.»

اما همین بی‌اعتنایی نیز یک انتخاب است.

کارول دوک در اثر تأثیرگذار خود درباره انگیزه، کتاب طرز فکر: روان‌شناسی نوین موفقیت (۲۰۰۶)، میان دو نوع نگرش تمایز قائل می‌شود: «ذهنیت ثابت»، یعنی باور به اینکه توانایی‌ها تغییرناپذیرند؛ و «ذهنیت رشد»، که در آن شکست‌ها به فرصتی برای پیشرفت تبدیل می‌شوند.

ویژگی‌های شخصیتی نیز به همین شکل از باورهای ما درباره آن‌ها تأثیر می‌پذیرند؛ و باورها قابل‌تغییرند. اگر درست به حسرت توجه کنیم، می‌تواند دقیقاً به ما نشان دهد که تغییر را باید از کجا آغاز کنیم.

حقیقت اساسی این است که زندگی‌هایی که تجربه نکردیم، صرفاً بخش‌های حذف‌شده و بی‌اهمیت نیستند؛ آن‌ها بخشی از ساختار روایی زندگی واقعی و در حال ادامه ما هستند.

با بررسی دقیق چیزهایی که واقعاً از آن‌ها حسرت می‌خوریم، کارهای مشخصی که انجام داده‌ایم یا انجام نداده‌ایم و همچنین ویژگی‌های ناخوشایندی که به زندگی‌مان شکل داده‌اند، می‌توانیم به درک عمیق‌تری از تصویری که از خودمان داریم برسیم.

البته برخی از چیزهایی را که کشف می‌کنیم، باید بپذیریم. اما بعضی حسرت‌ها می‌توانند ما را به امکان‌های تازه هدایت کنند؛ و امکان‌هایی که رهایمان نمی‌کنند، بیش از موفقیت‌هایمان نشان می‌دهند که واقعاً چه کسی هستیم.